Praca z dzieckiem leworęcznym i z zaburzeniami lateralizacji

Napisano przez

To, czy dziecko jest praworęczne czy leworęczne zależy od lateralizacji czyli funkcjonalnej dominacji jednej ze stron ciała podczas wykonywania czynności ruchowych. Przewaga czynnościowa jednej ze stron ciała nie ogranicza się do pracy rąk, chociaż w czynnościach rąk jest najbardziej widoczna. Dotyczy wszystkich parzystych narządów ruchu i organów zmysłu znajdujących się po prawej i lewej stronie ciała, a wiec także oczu, uszu i nogi. Lateralizacja czynności związana jest z dominowaniem jednej z półkul mózgowych. Ponieważ drogi nerwowe narządów ruchu i zmysłu krzyżują się, i z prawej strony ciała przechodzą do lewej półkuli, a z lewej strony ciała do prawej półkuli, czynności ruchowe prawej ręki pozostają pod kontrolą lewej półkuli mózgu, natomiast czynności ruchowe lewej ręki pozostają pod kontrolą prawej półkuli mózgu.

Inaczej uczy się prawa półkula, a inaczej lewa, ponieważ przygotowane są do pełnienia innych funkcji.

 

Lewa półkula np:

  • pracuje w sposób analityczny np. różnicuje litery, zauważa ich elementy składowe, układa w sekwencje element po elemencie,
  • identyfikuje bodźce kierując się związkami logicznymi,
  • kieruje się pamięcią dotyczącą wiedzy ogólnej o otaczającej rzeczywistości,
  • odbiera i rozpoznaje dźwięki mowy,
  • dokonuje złożonych operacji werbalnych,
  • przepracowuje materiał związany z czytaniem,
  • jest odpowiedzialna za odbiór czasu.

 

Prawa półkula np:

  • pracuje w sposób globalny, całościowy,
  • rozpoznaje bodźce kierując się podobieństwem całego bodźca, a nie jego elementów,
  • jest odpowiedzialna za analizę bodźców przestrzennych, tym za rozpoznawanie twarzy,
  • przetwarza i przechowuje informacje matematyczne i muzyczne,
  • przetwarza informacje związane z emocjami – mimikę twarzy, gesty,
  • kontroluje kierunek czytania,
  • kontroluje intonację, akcent i rytm molwy, pozwala rozumieć kontekst wypowiedzi i metafory.

 

Ponieważ większość osób jest prawostronna, co oznacza, że u tych osób dominuje prawa ręka, oko, ucho, noga w procesie uczenia się korzysta z lewej półkuli. Do nich też w dużej mierze dostosowane są programy uczenia się, kierunek czytania i pisania oraz sposób nauczania preferujący przekazywanie i przetwarzanie informacji w sposób odpowiadający lewej półkuli mózgowej. Osoby zorientowane lewostronnie, u których dominuje lewa ręka, oko, ucho, noga w procesie uczenia się korzystają z prawej półkuli, a zatem są w trudniejszej sytuacji, gdy muszą w charakterystyczny dla lewej półkuli sposób nauczyć się czytania, pisania, ortografii czy matematyki. W trudnym położeniu znajdują się też osoby, które mają lateralizację skrzyżowaną, co znaczy, że niektóre dominujące narządy są po prawej stronie np. ręka, a niektóre po lewej stronie np. oko, jak również osoby, które mają lateralizację słabą /nie ustaloną/, co znaczy, że obie strony ciała są jednakowo aktywne lub żadna, ze stron nie jest wystarczająco sprawna. Osobom z lateralizacją skrzyżowaną czy słabą trudno skoordynować działania ręki i oka, co jest jednym z warunków powodzenia w nauce czytania i pisania.

Podłoże przyszłej lateralizacji kształtuje się już w okresie prenatalnym, kiedy to następuje intensywny rozwój układu nerwowego. Czasem przewagę jednej z rąk można zaobserwować już w życiu płodowym np. częściej jest ssany kciuk jednej dłoni. U noworodków nie zauważa się objawów lateralizacji, ze względu na brak dominacji jednej z półkul mózgowych /ich kora mózgowa jest jeszcze do tego niedojrzała/. Chociaż od 7 miesiąca życia obserwuje się pierwsze przejawy dominacji ręki np. niemowlę woli trzymać grzechotkę w jednej ręce i protestuje, gdy mu się ją przekłada do drugiej ręki, to pewne oznaki można obserwować już wcześniej. Po ułożeniu na brzuszku praworęczny bobas będzie obracać główkę w prawo, a leworęczny wybierze obrót w lewo. Gdy dziecko zaczyna chodzić, lateralizacja okresowo ulega zatarciu, gdyż jest to czynność symetryczna angażująca obie półkule mózgowe. Po zautomatyzowaniu chodzenia następuje ponowny rozwój dominacji stronnej. Praworęczność w rozwoju dziecka kształtuje się wcześniej, pomiędzy 2-3 rokiem życia. Natomiast leworęczność pomiędzy 3-4 rokiem życia. Związane jest to z dojrzewaniem półkul mózgowych. Wiek 4 lat stanowi granicę ustalania się dominacji jednej z rąk. W wieku 6 lat, gdy rozwój ruchowy ciała jest zakończony, proces ustalania się przewagi czynnej ciała również powinien być zakończony. Jednak tak jak w innych zakresach proces kształtowania się lateralizacji czynności ruchowych przebiega w indywidualnym i zróżnicowanym tempie u różnych osób. Gdy dziecko ma już 10 lat, a lateralizacja się nie ustaliła, traktuje się to jako zaburzenie rozwojowe.

 

Sama leworęczność nie jest wadą, ale dzieci źle zlateralizowane np. leworęczne i prawooczne lub praworęczne i lewooczne mogą mieć trudności w nauce, a zwłaszcza nauce czytania i pisania. Ich typowe trudności to:

  • odwracanie liter, mylenie liter pozornie podobnych np. b-d –p, u-n,m-w,
  • przestawianie liter, zamienianie ich kolejności w wyrazach np. dom – mod, od-do,
  • opuszczanie lub dodawanie liter, sylab lub całych wyrazów,
  • nieprawidłowy kierunek pisania zwłaszcza u dzieci leworęcznych – pisanie od strony prawej do lewej, zamiast od lewej do prawej,
  • nieprawidłowy kierunek zapisywania liter i cyfr,
  • błędne zapisywanie i odczytywanie niektórych liter np. rak-rok,
  • niekształtne pismo,
  • wolniejsze tempo pisania i czytania.

 

Umiejętności szkolne w których pojawiają się trudności:

  • czytanie- zarówno nauka czytania, jak i czytanie ze zrozumieniem to zadanie dla lewej półkuli, która posiada zdolność sekwencyjnego rozpoznawania liter i sylab, a następnie składania ich w wyrazy i rozumienia znaczenia. Ponieważ prawa półkula bazuje na wrażeniach całościowych – patrzy na słowo całościowo i nie widzi poszczególnych liter uporządkowanych w sekwencji wyrazu, nie dostrzega takich szczegółów jak kropki czy ogonki, wzajemne położenie względem siebie elementów liter czy liter w wyrazie, zatem może się mylić, i tak zamiast słowa ,, dom” czyta ,,bom”, zamiast słowa ,,bąk” czyta ,,bak”. Czytanie prawą półkulą sprawia, że fragmenty tekstu mogą być źle zrozumiałe.
  • pisanie – to umiejętność sekwencyjnego zapisu kolejnych liter, ściśle określony styl zapisu tekstu oraz przestrzeganie określonych zasad. Czyli są to zadania sekwencyjne, z którymi prawa półkula nie radzi sobie tak dobrze jak lewa.
  • matematyka – część zadań arytmetycznych przeznaczona jest dla lewej półkuli, część dla prawej. Jeżeli trzeba spojrzeć na zadanie całościowo, dostrzec schemat i zależności – to jest to zadanie dla prawej półkuli. Jeżeli trzeba wyjaśnić słownie i poprzez kolejne operacje matematyczne pokazać sens rozumowania to jest to zadanie dla lewej półkuli. Dlatego też osiągnięcia w tym zakresie mogą być zróżnicowane w zależności od rodzaju zadania. Problemy w nauce matematyki u dzieci z zaburzoną lateralnością mają związek ze słabszą orientację przestrzenną . Np. dziecko potrafi rozwiązać zadanie, ale wykonuje błędne obliczenia, gdyż myli cyfry podobne, ale o innym położeniu przestrzennym / 6- 9/ lub przestawia cyfry /24 staje się liczbą 42/.

 

Jak pomóc dziecku leworęcznemu?

Podstawą jest wczesna diagnoza. Rodzice powinni już od okresu niemowlęcego obserwować zachowania dziecka. Jeżeli dziecko na etapie niemowlęctwa zdradza symptomy opóźnienia w rozwoju psychoruchowym koniecznie należy się skonsultować ze specjalistą: neurologiem, psychiatrą dziecięcym lub psychologiem W wieku poniemowlęcym, gdy podejmuje próby samodzielnego jedzenia, rysowania nie należy na siłę przekładać dziecku łyżki czy kredki z jednej ręki do drugiej. Należy mu pozostawić wybór np. położyć kredkę po środku i niech sięga tą ręką, którą samo wybierze. Zdaniem rodzica na tym etapie jest zwrócenie uwagi, by prawidłowo trzymało kredkę w palcach i usprawnianie motoryki. W wieku przedszkolnym doskonalą się czynności manualne. Jeżeli obserwujemy u dziecka oburęczność wskazane jest demonstrowanie wzorców praworęczności i zachęcanie do eksperymentowania, którą ręką wygodniej się posługiwać. Ma to na celu ułatwienie dziecku decyzji co do wyboru ręki. Konieczne są ćwiczenia mające na celu usprawnianie motoryczne obu rąk, szczególnie zwiększanie szybkości precyzyjności ruchów ręki sprawniejszej. Ważne też jest utrwalanie prawidłowych nawyków ruchowych podczas malowania czy rysowania takich jak: poprawne trzymanie ołówka, zachowywanie kierunku od lewej do prawej podczas kreślenia linii poziomych, od góry do dołu podczas kreślenia linii pionowych, kreślenia okręgów z zachowaniem kierunku poruszania się wskazówek zegara.

Jeżeli w wieku 5-6 lat rodzice lub nauczyciel przedszkola obserwują jakieś trudności powiązane z lewostronnością lub oburęcznością np. w zakresie koordynacji wzrokowo – ruchowej, sprawności manualnej, orientacji w schemacie ciała i przestrzeni wskazana jest konsultacja w poradni psychologiczno – pedagogicznej w celu określenia charakteru lateralizacji i podjęcia działań pomocowych. Dziecko gotowe do nauki pisania z końcem rocznego obowiązkowego przygotowania przedszkolnego powinno mieć już wybraną rękę, którą będzie pisało. Nauka szkolna stawia przed dzieckiem leworęcznym trudne wyzwania. Jeżeli dziecko jest silnie lewostronnie zlateralizowane, sprawne motorycznie i właściwie przygotowane do podjęcia nauki czytania i pisania nie ma poważniejszych trudności w nauce. W I półroczu może pisać trochę wolniej, mniej kształtnie i mniej poprawnie, ale potem dorównuje rówieśnikom praworęcznym. Nie należy w tym czasie obniżać ocen za brzydkie pismo, gdyż może to wywołać niekorzystne reakcje emocjonalne i obniżać motywację do podejmowania czynności pisania. Jeżeli dziecko leworęczne jest mniej sprawne ruchowo, słabo zlateralizowane i ma dodatkowo zaburzenia funkcji percepcyjnych trudności będą się nasilać wraz z podnoszeniem wymagań szkolnych. Potrzebna jest wówczas pełna diagnoza problemów dziecka /badanie psychologiczne i pedagogiczne w poradni psychologiczno – pedagogicznej/ oraz pomoc w ramach terapii pedagogicznej grupowej lub indywidualnej. Im wcześniej działania pomocowe zostaną podjęte, ty szybciej trudności będą niwelowane.

 

 

 

Zasady postępowania z dzieckiem leworęcznym:

 

  1. Wczesna diagnoza dziecka leworęcznego / obserwacja w wieku poniemowlecym i przedszkolnym, badanie diagnostyczne w poradni psychologiczno – pedagogicznej w 5-6 roku życia/.
  2. Nie podejmujemy prób przestawienia dziecka na rękę prawą w przypadku:
    • dzieci lewostronnie zlateralizowanych,
    • oburęcznych i odlinieych,
    • o silnym stopniu przewagi reki lewej,
    • mało sprawnych motorycznie,
    • opóźnionych w rozwoju umysłowym,
    • nie akceptujących prób przyuczenia,
    • u których występują zaburzenia towarzyszące itp. jąkanie, moczenie itp.
  3. Dziecko siedząc w ławce szkolnej powinno mieć sąsiada po swojej lewej stronie. W ten sposób będzie miało zapewnioną swobodę ruchów ręki piszącej.
  4. Zeszyt w czasie pisania powinien znajdować się w pewnej odległości od brzegu ławki. Umożliwi to oparcie całego przedramienia ręki piszącej. Zeszyt powinien ułożony być ukośnie /lewy górny róg skierowany ku górze/. Dziecko powinno dowolnie regulować kąt nachylenia zeszytu. Pozwoli mu to na ułożenie reki pod tekstem i umożliwi śledzenie zapisu.
  5. Zanim dziecko leworęczne zacznie posługiwać się długopisem dobrze byłoby, by pisanie zaczynało ołówkiem. Chwyt ołówka powinien być prawidłowy: między kciukiem i zgiętym palcem wskazującym, opierając go na palcu środkowym /podobnie jak u praworęcznych/. Ręka trzymająca ołówek powinna znajdować się około 2 cm. od końcówki piszącej. Trzymanie ołówka zbyt nisko sprawia, że dziecko ma trudności w śledzeniu tekstu i pisze z głową zwieszoną nad zeszytem.
  6. W procesie wdrażania dzieci leworęcznych do pisania należy prowadzić ćwiczenia rozwijające precyzję i koordynację ruchów, pobudzające motywację do czynności grafomotorycznych, kształcące nawyki ruchowe związane z kierunkiem pisania, rozwijające orientację w schemacie ciała i w przestrzeni.

 

Przykładowe ćwiczenia rozwijające precyzję i koordynację ruchów

  • zabawy palcami i dłońmi: układanie modeli z dłoni i palców,
  • zabawy manipulacyjne: nawlekanie koralików, haftowanie na tekturkach z dziurkami, modlinie, wycinanie nożyczkami,
  • zabawy konstrukcyjne: budowanie z klocków wg wzoru i wg własnego pomysłu,
  • zabawy dydaktyczne: układanie puzzli, układanie drobnych elementów w określoną całość,
  • zabawy plastyczne: modelowanie w plastelinie, modlinie, masie gipsowej, malowanie wacikiem, palcem, rysowanie przy pomocy różnych narzędzi piszących,
  • ćwiczenia grafomotoryczne: zamalowywanie obrazków, obrysowywanie przedmiotów, rysowanie po ,,śladzie”, odwzorowywanie rysunków.

 

Przykładowe ćwiczenia pobudzające motywację do czynności grafomotorycznych

  • zabawy w rysowanie,
  • malowanie całymi dłońmi,
  • malowanki – niespodzianki,
  • rysowanie wg szablonów,
  • rysowane wierszyki, piosenki, szlaczki recytowane i śpiewane.

 

Przykładowe ćwiczenia kształcące nawyki ruchowe związane z kierunkiem pisania

 

  • uświadamianie prawo – lewo w schemacie własnego ciała,
  • ćwiczenia w określaniu kierunków: góra – dół, prawo – lewo,
  • ćwiczenia utrwalające zachowanie kierunku od lewej do prawej strony,
  • ćwiczenia grafomotoryczne z utrwalaniem kierunku kreślenia linii pionowych i poziomych.

 

 

 

Przykładowe ćwiczenia rozwijające orientację w schemacie ciała i w przestrzeni

 

  • ćwiczenia w odróżnianiu lewej i prawej strony lewej własnego ciała
  • ćwiczenia w określaniu stosunków między przedmiotami
  • rysowanie pod dyktando.

 

Opracowała: mgr Bogumiła Siemińska